آذربایجان تورکجه سینین عرب الیفباسی ایله یازیلیشیندا بیر سیرا قوراللار (قاعده لر)

این اولین بخش از سلسله نوشته هایی خواهد بود که سعی دارد در راستای تورکی نویسی صحیح کمکی باشد برای همه همزبانان و همشهریانم که به اتفاق زبان مادری شان سالهاست از مدارس اخراج شده است.اولین گام برای تثبیت هویت تورکی هر تورک زبانی در این شرایط تلاش فردی برای یادگیری و درست نویسی زبانمان و آموزش آن به دیگر آشنایان و دوستان است.این نوشته ها مفید به حال کسانی خواهند بود که قصد دارند با جدیت این کار را دنبال کنند.

در اولین قسمت به برخی نکات املائی در تورکی نویسی پرداخته شده است و در نوشته های بعدی به تناسب اولویت،ساختار جملات،قانون هماهنگی اصوات،آیین های نگارشی و شاید حتی الفباوواژگان، مورد بحث قرار خواهند گرفت.طرح سوالات در قسمت نظرات در مورد هر قسمتی که خوب تفهیم نمی شوند میتواند کمکساز باشد.در حد توان انشالله پاسخگو خواهم بود.

***تورکجه یازیلاردا ،کلمه‌نین آلینما و یا تورکجه اولوب اولمادیغینا باخمایاراق،حرکه ایشارتلرینین(  َ  ِ  ُ ) هئچ بیرینه یئر وئریلمه‌مه‌لیدیر

1.کسره- اسره(  ِ  ) : کسره نین قارشیلادیغی سس ایستر تورکجه،ایستر یابانجی(بیگانه)کؤکلو،کلمه نین باشیندا

"اﺌـ" اورتاوسونوندا ایسه

"ﺌـ ئ "بیچیمینده(شکلینده)یازیلمالیدیر.بونلارا شخص و جوغرافی آدلاری دا آرتیرمالییق.

دئ(بگو)،ایمئیل،سئپتامبر،ائلمان،حئیدر،تئلئفون،ائعتیبار

گر ائل دورور آرخاندا،گوجون سئلده ده یوخدور،دریالاری لرزان ائله ین یئلده ده یوخدور. /م.زهتابی/

حئیدربابا !گلدیم سنی یوخلییام.

فتحه- اوستره(   َ  ) :آذربایجان تورکجه سینین عرب الیفباسی ایله یازیلیشیندا بؤیوک چتین لیک«فتحه» سورونودور(مسئله سی). بو سسین علامتلری سؤزجوکلرین(کلمه) باشلانغیجیندا" ا  " ، اورتاسی و سونوندا «ه»و« ﻪ » یازیلیر.اؤرنک:اردم ، سوره جک ، گؤزله ییر ، گله جکده

الف:  فتحه سسی سؤزون ایلک هیجاسیندا یازیلمیر.اؤرنه یین: ال ، گل ، ، ننه ، سرگی(نمایشگاه) آنجاق کلمه نین ایلک هیجاسیندا و یا باشیندا «ی» و «و» دن اؤنجه(قاباق)گلن فتحه لر،اوخونما قاریشیقلیغی یارانماسین دئیه، ه و یا اه‌بیچیمینده گؤستریلمه لیدیر.

اؤرنه یین : ده ییش ، اه یلنجه ، اه یلش ، ده وه ، اه ییل ، اه یری.

مندن کؤکمک اومور اوددا یانانلار    لاکین،باغلی قولدان باشقا،نه‌ییم وار؟ /م.زهتابی/

من تبریز ی چوخ سئویرم،خزر دنیزین به یه نیرم.

زاماندیر بیز لره فلک گؤز اه‌ییب./سهند/

ب:  فتحه سسی هیجالارین سونوندا گلیرسه یازیلمالیدیر.(ایلک هیجا باشقا اولاراق)

دئمه لییکde  mə  li  yik←  ،گؤزله ییر←göz  lə  yir ، گوجله نیر←güc  lə  nir،گؤره جک←gö  rə  cək

اونداکی اولاد وطن خام ایدی،     آخ نئجه کئف چکمه لی اه ییام ایدی./صابر/

ال-اله گزیب لکه‌له‌نیب بیر طرفه آتیلمیشدیر./سهند/

***(لر) جمع علامتی اولاندا هر هانسی هیجادا گلیرسه بیتیشیک یازیلاجاق.

یازیر تاریخلره اوغورلو ظفر بیزیم قهرمانلار،بیزیم ایگیتلر.

جاوانلار ایسه کسب ائدیلن موفقییتلری وار قووه لری ایله مودافیعه ائده رک نسلیمیزین سعادتینی تکمیل ائتمه لیدیرلر./پیشه وری/

ج:اؤزوندن سونراکی حرفلره یاپیشمایان «د،ذ،ر،ز،ژ،و» حرفلرینین آردینجا فتحه یازیلا بیلر.اؤرنک:تره‌ک (حالوا) /ترک (بوراخماق)  ،  قده ر(تا،اندازه)/قدر(ارزش)

گؤره و(وظیفه)/گؤرو(دید)

گؤزه لیم عاشیقینی سالما نظردن      سنه چوخدان وورولوب بو ده لی کؤنلوم./واحید/

گره‌ک اؤیره‌نه‌سن ، ایره‌لی گئده‌سن.

د:آنلاملاری ده ییشیک دوشه بیلن سؤزلرده فتحه یه کسینلیکله یئر وئریلمه لیدیر.

گلجک(به محض آمدن)/گله جک(خواهد آمد ،آینده)      گؤرجک(به محض دیدن)/گؤره جک(خواهد دید)

گولشنده(در گلزار)/گوله شنده(زمان کشتی گرفتن)

کؤنلوم آچیلیر زولف-ی پریشانینی گؤرجک     

تکجه جانان دئییل،یاخشی باخانلار گؤره جک

گولشنده فیغان ائیله میسن بولبول-ی شئیدا

ه:  فتحه سون هیجادا یازیلمیر←سندن، تبریز ه‌دک.

 آنجاق اوخوماقدا هر هانسی بیر یانلیشلیق تؤره نیرسه،یادا هر هانسی بیر چتینلیکله اوزله شیریکسه یازیلا بیلر.

گل بؤله ک دونیانی ایکیلیکده بیز    دره منه دوشسون داغ سنه قالسین /ن.خزری/

چوخ آرزولار تورپاق آلتینا گئدر./مثل/

داغلار اوسته چادیر قوران     حق یولوندان اوز چئویرمز./سهند/

تشدید   (  ّ )

تشدید تورکجه یازیلاردا ایستر تورکجه کؤکنلی،ایستر آلینما سؤزجوکلرده موطلق شکیلده ایشله‌دیلمه‌مه‌لی ، یئرینه ایلگیلی(مرتبط)حرف ایکیلنمه لیدیر. اؤرنه یین : میللت ، آللاه ، باققال ، دیققت ، عابباس،  مککه ، محممد ،...

تنوین  (")

تنوین ایشارتی ( ً ) تورکجه یازیلاردا ایشله‌دیلمه‌مه‌لی و یئرینه ساده جه «ن» حرفی یازیلمالیدیر.اؤرنه یین: حتمن،اصلن،ذاتن،قصدن،تخمینن.

کسه ایشارتی( ΄)

اؤزه ل آد(اسم خاص)و اوندان سونرا گلن اک(پسوند) آراسیندا کسه ایشارتی«΄» ایشله دیلمه لیدیر.

آذربایجان΄ین ایگید اوغلو سعید متین پور                 سهند΄ین آنما(بزرگداشت) تؤره نی(مراسیمی)

تورکجه‌نین لاتین الیفباسی ایله یازاندا آشاغیدا گؤسته‌ریلن ایکیلی(جفت) دئگیلر(کلمه)آنلاملاری و دوغرو یازیلیشلاری بوتونویله(تمامن) بیر بیریندن آیریق(فرقلی) اولدوغوندان دولایی کسه هیمیندن "  ^َ " یارارلاناجاییق.اؤرنه یین:

(بعدأ)  Bə’dən–(بدن)  Bədən

(بعضأ)  Bə’zən- )بزه ن) Bəzən

(معلول) Mə’lul–(ملول) Məlul–(معدنی) Mə’dani–(اویقار ، مدنی) Mədəni–(طعن) Tə’n–(تن) Tən–(تعمیر) Tə’mir- (تعمیرین اسکی سویله نیشی) Təmir

تیره ایمی(ایشاره سی) " –"

1 - تورکجه نین یازیمیندا فارسجا و عربجه قایناقلی "صفت ، موصوف" و" مضاف –مضاف الیه" کیمی سؤز بیرلشمه‌لرینده (بادِ صبا ، زلفِ پریشان و...) اولان اسره (کسره)سسی یازیدا سؤیلندییی کیمی((ای ، İ)) و یا ((یی ، yi)) بیچیمینده گؤسته‌ریلمه‌لیدیر. بو سسین ایلک کلمه یه سونرادان آرتیریلدیغینی بللی ائتمک و وورغولاماق(تاکید) اوچون ، ایلک کلمه ایله آراسیندا بیر "-" هیمی قویولاجاق.

      Zülf-i  Pərişan    زولف-‌‌ ی پریشان            زلفِ پریشان ، Bad-i  Səba            باد-ی صبا              بادِ صبا

2-قارشیت(متضاد) و یاخین آنلاملی(معنالی)سؤزلردن دوزلن بیرله‌شیک(مورککب) سؤزلرین آراسیندا " - " یازیلار.

 اؤرنه یین : دام –داش     ائو –ائشیک    اوتور –دور دال –قاباق

 سؤزلری دال- قاباق دئدی                 

آشاغی –یوخاری دانیشما

3 -  عئینی سؤزلرین تیکراریندان دوزه لن مورککب سؤزلرین آراسیندا((با ، به ، ها)) اولسا بیتیشیک ، اولماسا

" –" قویولاجاق.اؤرنه یین(برای مثال): یان با یان ، دال –دالا ، یاواش –یاواش ، قاچ ها قاچ       

گاه جوموب، گاهدان دا چیخاراق اوزه هاردان گلیرسن سن اوزه–اوزه /م.زهتابی/

ارکیم ای، ائل–اوبانین سیماسی، ای شانلی قالا   قوجامان تاریخیمین آیناسی، ای شانلی قالا /حلاج اوغلو/

دالبادال گولله آچیلدی   

 گون به گون آرتیر، جانیم قوربان اولا بو حاصیله  /معجز/

منابع

1.اذربایجان تورکجه سینین نحوی دکتر زهتابی

2.سس-صرف  دکتر زهتابی

3.سؤزوموز یازیمی  مئهران باهارلی

4.نئجه یازاق دکتر ایواز طه

5.اورتوگرافی سئمینارلاریندا تصویب اولونان قایدالار