به نظر شما کدام یک از جفتهای زیر درست هستند و کدام یک را بایستی در زبان ادبی به کار برد ؟

آپاراجاخسان یا آپاراجاقسان؟،گئده جاخسان یا گئده جکسن؟

قره یا قارا؟قردش یا قارداش؟

اوشاخلار یا اوشاقلار؟ بارماقیم یا بارماغیم؟

رضا یا ایرضا؟و...

در این نوشته تلاش شده است به این پرسشها پاسخی ارائه شود.

زبان ادبی یا زبان معیار،زبانی استاندارد شده است که متکلمان به یک زبان با لهجه های متفاوت به ‌شکلی یکسان از آن بهره‌مند میشوند.اصولا قوانین کتابت به زبان معیار برای شهروند تبریز ی،اورمیه‌ای ،زنجانی و میانه‌ای یکسان هستند.درزبان ادبی استفاده از لهجه‌ی یک شهر یا منطقه‌ای خاص معیار نیست.

 کلمه لرین سون حرفی

1 )تک هیجالی سؤزلرین سونو ((قq-)) اولا بیلمز : آغağ/باغ bağ/ساغsağ/یاغ yağ/داغdağ

سو دئیبدیر منه اولده آنام ، آب کی یوخ  /م.زهتابی/

پنجره دن داش گلیر آی بری باخ ، بری باخ

بیزدن سونرا سنین باشین ساغ اولسون /شهریار/

2 )نئچه هیجالی سؤزلرین سونو ((غğ-)) اولا بیلمز : بولاق ، بارماق ، یاشماق(نقاب) ، دوداق ،آیاق

بئش آلتی اوشاق آتاسی‌دا تزه‌دن اون دؤرد یاشیندا قیز آلماق فیکرینه دوشر؟!  /گ.صباحی/

قبل از ادامه بحث باید یادآوری نمایم حروف صدادار(سسلی حرفلر) در تورکی به لحاظ نحوه‌ی وضعیت زبان  به دو گروه اینجه و قالین تقسیم میشوند.صداهایی که در وضعیت کاملا واپس نشسته‌ی زبان از دهان خارج میگردند(قالین،ضخیم) نامیده میشوند.برعکس صداهایی که همراه با حرکت زبان به سمت سقف دهان ادا میگردند(اینجه،ظریف)نامیده میشوند.قانون هماهنگی اصوات در تورکی بیان میدارد که:اگرهجای اول کلمه دارای صدای کلفت یا قالین باشد همه اصوات آتی دیگر آن واژه نیز کلفت،قالین خواهد بود و برعکس.

××قالین سسلیلر بونلاردیلار://Aa,Iı,Oo,Uu// .و هامیسینین تلففوظو آشاغیدا گؤسته‌ریلمیشدیر.

Ana آنا ،Azərbaycanآذربایجان

  Işıqایشیق / ıIıq ایلیق(ولرم)/zırpı  زیرپی، بزرگ

orta اورتا ، وسط ، میانه/oğul اوغول ، پسر ، فرزند

ulus  اولوس، ملت/uşaqاوشاق،بچه

قانون هماهنگی اصوات برای حروف صدادار کلفت یا قالین با مثال:

Balıq + lar+ım+ız +danبالیق+لار+یم+یز+دان

Uşaq+lar+ım+ız  اوشاق+لار+ایم+یز

3 )‌ (قq-،غğ-،خx-) یالنیز قالین سسلیلرله گلرلر.

 اؤرنکلر(مثالها):قاراqara،‌‌قاییشqayış،دیغالdığal،آرخ،arxآرخاarxa،قاریqarı،

قارغیماقqarğımaq(نفرین‌کردن)،قارپیزqarpız،قوروماقqorumaq(محافظت‌کردن)،قایماق qaymaq،آخساقaxsaq(لنگ).

باغچانین‌آغاجلاری ایندی آدام بویو قالخیب چیچک آچمیشدی (الیاس افندییئف)

باخدیقجا سنه قان ساچیلیر دیده لریمدن  باغریم دلینیر ناوک موژگانینی گؤرجک (فیضولی)

×××اینجه سسلیلربونلاردیلار: //Öö,Üü,Ee,Əə,İi//و‌هامیسینین‌تلففوظو‌ آشاغیدا گؤسته‌ریلیبدیر.

özləm اؤزلم،حسرت،آرزو /öpməkاؤپمک،بوسیدن

üşümək اوشومک ، احساس سرما کردن/üzüm  اوزوم، انگور

elائل، ایل،طایفه/ev   ائو،خانه

içəri ایچه‌ری ، داخل،درون،تو/ gecəگئجه، شب

  iş ایش،کار /içməkایچمک،نوشیدن

قانون هماهنگی اصوات برای حروف صدادار ظریف یا اینجه با مثال:

    El + çi + lər + im +iz + dənائل + چی + لر + یم + یز + دن

    Öpüş + dük + lər + im + izاؤپوش + دوک + لر + یم + یز

4 )(کk-،  گg-) یالنیز اینجه سسلیلرله گلرلر

 کئچرلیkeçərli (معتبر) ، اؤزگونözgün (اورژینال ، اصیل)  کؤرپوkörpü(پل) ،  گوزگوgüzgü (آینه) ،کؤپکköpək (سگ)

کؤنلومآچیلیر زولف_ی پریشانینی گؤرجک /فیضولی/

چکدییی‌سیگارین توستوسونو بورنونون دئشیکلریندن،‌فواره کیمی،ائشییه بوراخیب.../گ.صباحی/

5 )  مصدر علامتی قالین سسلیلره «ماق» و اینجه سسلیلره «مک» اولاجاقدیر.

تانیملاماقtanımlamaq(تعریف‌کردن)،اولوشماقoluşmaq(تشکیل‌شدن،ساخته‌شدن) ، وورغولاماقvurğulamaq(تاکید کردن) ، یارارلانماقyararlanmaq( استفاده کردن، بهره بردن) ، قوللانماق qullanmaq(به‌کاربردن،به‌خدمت‌درآوردن) ،توتوقلاماق tutuqlamaq(بازداشت‌کردن)،یاخالاماقyaxalamaq(دستگیرکردن)اؤپوشمکöpüşmək،بؤلمکbölmək،کؤچمکköçmək،چؤزمک çözmək(حل کردن)،اؤیمکöymək(تعریف کردن،مدح کردن)،دیرچلتمکdirçəltmək(احیا کردن)

6)«ق» حرفی ایکی سسلسی آراسیندا «غ» حرفینه چئوریلر.اؤرنک:آیاق←آیاغی، باشماق ←باشماغیم، دوداق←دوداغیم، یانماق←یانماغینی

قاییتدیم سئویملی عزیز وطنه،      اؤپدوم تورپاغینی من دؤنه- دؤنه. /م.زهتابی/

قوی دئسین ایگیتلراویلاغی تبریز      نه گون آنامیزدان دوغولموشوق بیز./م.زهتابی/

اینسان اولان خنجر بئلینه تاخماز      آمما حئییف کور توتدوغون بوراخماز./شهریار/

بویونو قوجاقلاماغا بویوم چاتماز      بو اؤلکه‌نین دار آغاجلاری اوجادیر  /سید حیدر بیات/

7)  «ک» حرفی ایکی سسلی آراسیندا«ی» حرفینه چئوریلر. آنجاق تک هیجالی سؤزلرده دییشیلمز . اؤرنه یین: توک(تک هیجالی) ←توکوم

سوموک←سومویوم   گؤزلوک(عئینک)←گؤزلویوم

آرپانی تؤکوب ایتین قاباغینا،سومویو آتین./مثل/

گاه ایینه دئشیییندن کئچیر،گاه دروازادان کئچمیر./مثل/

منه ایجازه وئردییینیز اوچون،ساغ اولون.

8)«ت»حرفی ایکی سسلی آراسیندا «د» حرفینه چئوریلر. 

اونوت←اونودور 

آنجاق تک هیجالی سؤزلرده «ت» ده‌ییشیلمز.  یات←یاتیر   بات←باتیر

ایکی تک هیجالی سؤزده ایستیثنا اولاراق «ت» ده ییشیلر. ائت←ائدیر   گئت←گئدیر

آذربایجان مدرسه لرینده تورکلره«فارس دیلی» اوخودولور.

اونوتمااونودولانلار  اونودانلاری  اونوتمایاجاقلار .

آی آغا ، هاواخت باشبورت آلدین کی، تبریز ه گئدیرسن؟/م.ف.آخوندزاده/

9)تورکجه ده«رr-» و «غğ-» حرفلری سؤزون باشلانیشیندا گلمزلر.

 رضا←ایرضا    رقیه←اورقییه   رشته←اریشته   غدیر←قدیر   غریبه←قریبه

یارارلاندیغیم قایناق:

سس_صرف پروفسور زهتابی